Man Ray – Κοιτώντας στο φακό

Πάντα θα υπάρχουν αυτοί που ρωτούν «Πως» και «Γιατί». Εγώ πάντα προτιμούσα την έμπνευση από την πληροφορία. —Είναι αυτό; Όχι. Είναι εκείνο; Όχι. Τότε τι είναι; Είναι Dada!

man_statue

Juliet Browner

Ο  Man Ray (1890 – 1977) – πραγματικό όνομα Emanuel Radnitsky, γεννήθηκε στη Φιλαδέλφεια της Πενσυλβανίας αλλά έζησε στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Σπούδασε Αρχιτεκτονική με υποτροφία αλλά τον κέρδισε η ζωγραφική με έναυσμα της καλλιτεχνικής παρουσίας του η έκθεση των έργων του το 1920, σε γκαλερί της Νέας Υόρκης. Η έκθεση συνοδεύτηκε από τον κατάλογο των έργων που ο ίδιος είχε φωτογραφίσει.

Στη Νέα Υόρκη, γνωρίζεται με τον φωτογράφο, εκδότη, γκαλερίστα Alfred Steiglitz  υποστηρικτή του ρεύματος της Αvant-garde, όπου και συχνάζει στη γκαλερί του (Gallery 291), για να ενταχθεί ακολούθως στο καλλιτεχνικό ρεύμα του Ντανταϊσμού (Dadaism). Γνωρίζεται με τους Marcel Duchamp, Francis Picabia. Όμως καθώς ο ΝτανταΪσμός δεν είχε μεγάλη απήχηση στη Νέα Υόρκη φεύγει για το Παρίσι (1921 / 31 ετών) όπου δεν αργεί να εισχωρήσει στον κύκλο των Avant-guarde καλλιτεχνών της εποχής – ζωγράφων: Georges Braque, Vassilli. Kandinsky, Juan. Miro, Henri de Toulouse Lautrec, Pablo Picasso, Salvator Dali – συγγραφέων – ποιητών: Paul Eluard, Louis Aragon, αλλά και από το χώρο του καμπαρέ: T. Lautrec, Kiki de Montparnasse (Alice Prin), του θεάτρου, του κινηματογράφου. O Marcel Duchamp ήταν πάντα κοντά του και ήταν εκείνος που τον συνέστησε στους περισσότερους καλλιτέχνες που ζούσαν την εποχή αυτή στο Παρίσι. Και οι δύο μαζί υπήρξαν οι οπαδοί και συνεχιστές του κινήματος του Ντανταϊσμού. Ο Jean Cocteau, τον εισάγει σε μεγαλύτερο ακόμη κύκλο όπου και του προσφέρεται μεγάλη θεματική γκάμα για τα φωτογραφικά του πορτρέτα και συνθέσεις.

man_lee

Lee Miller

Στη ζωή του κυριάρχησαν οι γυναίκες τις οποίες αποτύπωσε με το φωτογραφικό του φακό σε εικόνες μεγάλου στιλιζαρίσματος. Αυτός πρώτος εισάγει στη φωτογραφία τη μέθοδο της ραδιογραφίας (rayography). Η δεκαετία του 1920 προσφερόταν για πρωτοτυπία στη μόδα, την ένδυση, το μακιγιάζ – έτσι τα μοντέλα του αποτελούν χαρακτηριστικές φιγούρες της εποχής.

Η εποχή προσφερόταν για την καινοτομία —στα ήθη, τη ζωή, στη τέχνη. Δεσμούς επίσης είχε με τον συγγραφέα Τζέιμς Τζόις την εποχή που ο τελευταίος βρισκόταν στο Παρίσι. Εικονογράφησε έργα του Πωλ Ελυάρ με γυμνά σχέδια γυναικών που κοσμούσαν τους στίχους της συλλογής «Facile». «Mε ρωτάτε για το γυμνό στα έργα μου. Φυσικά μ’ αρέσει αλλά πολλές φορές το έκανα επίτηδες«.

Επίσης η φιλοσοφία, ο τρόπος ζωής δήλωνε ένα πνεύμα ανυπότακτο στις συμβάσεις έτσι αμέσως αφομοιώθηκε στο πνεύμα των συντροφιών της εποχής του ρεύματος του σουρεαλισμού που ανθούσε τότε στο Παρίσι. Άφησε γραπτά με αφορισμούς ή σκέψεις – κάτι που συνόδευε σχεδόν όλα από τα έργα του είτε μικρο-γλυπτά, είτε ζωγραφικά είτε φωτογραφίες. «Φωτογραφίζω αυτό που δεν μπορώ να ζωγραφισω, ζωγραφίζω αυτό που δεν μπορώ να φωτογραφισω«.

Ως φωτογράφος εργάστηκε σε περιοδικά μόδας κατ’ εξοχήν τη δεκαετία ’40 όταν επέστρεψε από το Παρίσι στις ΗΠΑ το 1941, με φωτογραφίες μοντέλων με ακριβά ρούχα, ιδιότυπες κομμώσεις της εποχής καθώς και μακιγιάζ έτσι που να μοιάζουν με εικόνες της Τζιν Χάρλοου, της Τζίντζερ Ρότζερς και λοιπών σταρ του Χόλιγουντ, των δεκαετιών  ’30, ’40. Το 1947 επιστρέφει για λίγο στο Παρίσι με τη σύντροφο του Juliet,Browner για να επιστρέψει ξανά δια παντός εκεί το 1951.

Στις μικρο-κατασκευές γνωστά υπήρξαν τα έργα με τον μετρονόμο (1923) που στην κορφή της ράβδου του το εκκρεμές έχει ένα μάτι. «Κόψτε από μια φωτογραφία το μάτι κάποιου που δεν βλέπετε πια. Στερεώστε το στην άκρη του εκκρεμές και ρυθμίστε το αντίβαρο στον επιθυμητό ρυθμό. Με ένα σφυρί μεμιάς, διαλύστε το σύνολο» (1923, περιγράφοντας το «Αντικείμενο προς Καταστροφή» – που δεν ήταν άλλο από το μάτι της συνεργάτιδας και συντρόφου Lee Miller, που τον είχε αφήσει).

Ο Man Ray άφησε φωτογραφίες, ζωγραφικά έργα, μικρο-κατασκευές, εικονογραφήσεις βιβλίων, γλυπτά μικρών διαστάσεων με θέμα το σώμα – ο «Νάρκισσος» είναι ένα από αυτά – σώμα χωρίς κεφάλι που κρατά μια μάσκα (αντικείμενο που συμβαδίζει την εικόνα του προσώπου με τις εναλλαγές). Επίσης σε κάθε περίσταση έδωσε έμφαση στα χέρια των μοντέλων – άλλο ένα σημείο ενδεικτικό της ανθρώπινης φιγούρας.

Παρατηρώντας τις φωτογραφίες της έκθεσης «Τα πρόσωπα της γυναίκας» στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Γουλανδρή – στη Χώρα της Άνδρου, (Ιούνιος-Σεπτέμβριος 2015), εντύπωση προκαλεί η συντροφικότητα των προσώπων των φωτογραφιών – γνωστά ονόματα καλλιτεχνών της εποχής. Πικ-νικ με ημίγυμνες γυναίκες δεν ήταν κάτι το ασυνήθιστο για τις παρέες αυτές —που είχαν αναγάγει το τολμηρό και το πρωτοποριακό σε modus vivendi. H φύση, τα δένδρα, ή εξοχή της νότιας Γαλλίας, (στο σπίτι του Pablo Picasso στην Antibes έβγαλε πολλές φωτογραφίες) οι ταράτσες των σπιτιών στο Παρίσι, οι δρόμοι του, υπήρξαν χώροι όπου τράβηξε τις φωτογραφίες του —σε μια από αυτές «Σκάκι» (Chess) παίζει ο ίδιος σκάκι στην ταράτσα με φόντο τις στέγες του Παρισιού, μαζί με τον Marcel Duchamp – σκηνή από την ταινία των Francis Picabia / Rene Clair «Entr’acte» 1924.

Στη σειρά «Μοντέλα» (Mannequins) η δική του φωτογραφία δείχνει το μοντέλο του έχοντας στο κεφάλι μπλεγμένη με τα μαλλιά το έργο του – την πίπα με τη γυάλινη φούσκα καπνού «Αυτό που λείπει σε όλους» (What we all lack) 1927. Επίσης τα Αφρικανικά αγαλματίδια εμπλέκονται με τα πρόσωπα των μοντέλων σε μια αντίθεση όπου κανένα από τα δύο δεν επισκιάζει το άλλο. «Eίναι η φωτογραφία τέχνη; Μην μπαίνετε στον κόπο να απαντήσετε. Η τέχνη είναι ήδη ξεπερασμένη. Χρειαζόμαστε κάτι άλλο«.

Μεταξύ του 1940 – 1950 επιστρέφει στην Αμερική όπου κάνει φωτογραφίσεις για τα μεγαλύτερα περιοδικά μόδας (Vogue, Harper’s). Όμως γυρίζει πίσω στην Ευρώπη το 1960, όπου και πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του – στο Παρίσι που τόσο αγάπησε όπου και απεβίωσε (1976). Στον τάφο του (νεκροταφείο Montparnasse), υπάρχει το επίγραμμα: «Δεν έδωσα και μεγάλη σημασία, αλλά και δεν αδιαφόρησα» (Detached but not indifferent). Καθώς και η Γαλλία μπορούμε να πούμε πως υπήρξε η β΄αν όχι η πρώτη του πατρίδα, έτσι οι Γάλλοι θεωρούν πως δικαιούνται κι αυτοί, να είναι κάτοχοι της πολιτιστικής κληρονομιάς του πολυσχιδούς έργου του:

  • Ζωγραφική
  • σχέδιο
  • φωτογραφία (rayographie)
  • γλυπτική (bronze)
  • μικρο-κατασκευές
  • εικονογραφήσεις βιβλίων
  • ταινίες μικρού μήκους
  • νοηματικές επεξηγήσεις των τίτλων των έργων
  • Τέλος, η «Αυτοβιογραφία» του – βιβλίο που περιέχει και επιλεγμένα σχέδια
    Η έκθεση του Μουσείου στην Άνδρο, περιείχε 156 έργα μεταξύ των οποίων και δυο βίντεο από ταινίες του.

«Θα φωτογράφιζα μάλλον μια ιδέα παρά ένα αντικείμενο, ένα όνειρο παρά μια ιδέα» λέει και πράγματι ο κόσμος που μας άφησε είναι ονειρικός. Εκπέμπει μια μαγεία που δεν μπορεί ο ανθρώπινος νους να δημιουργήσει από μόνος του. Και όμως αυτή έχει συντεθεί μέσα από τα έργα που μας άφησε και τα γραπτά του που τα κοσμούν ή τα επεξηγούν.

αρχικές φωτό από enandro.gr – Λόγια Μαν Ρέι από photoquotation.com
man ray official  έκθεση Άνδρου, Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, Χώρα,.έως 27 τρέχοντος

Advertisements

Άνδρος εικόνα του πελάγους

Άνδρος η αρμονία των αντιθέσεων

andros_batsi

Άνδρος – Μπατσί

Το Μπατσί – λίγο μετά το λιμάνι του Γαυρίου, τον οικισμό του Άγιου Πέτρου κατόπιν, είναι ένα μικρό παραθαλάσσιο χωριό της Άνδρου που εκτείνεται από τα ανατολικά του ομώνυμου ορμίσκου. Η επιβλητική θάλασσα του ΒΑ. Αιγαίου βρέχει τα πόδια του χωριού που αν και κέντρο παραθερισμού εδώ και χρόνια δεν έχει χάσει τίποτε από τα χαρακτηριστικά του: εξοχικά δρομάκια, μικρά και απλά κεραμοσκεπή σπίτια, πλακόστρωτα δρομάκια σαν ανεβαίνεις τα σκαλάκια που οδηγούν στη μέσα, ανηφορική μεριά του χωριού. Η περιδιάβαση στον παραλιακό δρόμο ανάμεσα στα ήρεμα ακίνητα νερά του Αιγαίου και τα χαμηλά κτίσματα του οικισμού του Μπατσίου είναι μια εναλλαγή του γαλάζιου της θάλασσας, του καφέ των στεγών των σπιτιών μέσα σε μια άπλετη, χρωματική διάγεια μέσα από το λαμπυρισμό των ακτίνων στο γαλάζιο τ’ ουρανού και της θάλασσας —μέσα από τη χρωματική εναλλαγή του άσπρου και του φαιού των σπιτιών, του χρυσού της αμμουδιάς, του πράσινου και του γκρι των πλακόστρωτων σκιερών δρομίσκων.

Ό,τι ζητήσεις το βρίσκεις εκεί. Στα σκαλάκια ο καφές του φούρνου ήταν απολαυστικός. Καθισμένος στο ψηλό σκαμπώ μπροστά στον πάγκο έξω από το φούρνο ατενίζεις την ακύμαντη θάλασσα του όρμίσκου όπου στο άκρο της ξεδιπλώνονται τα παραλιακά οικήματα: εστιατόρια, ταβέρνες, ουζερί, καφέ. Ο κόσμος λιγοστός καθώς μόλις είχε μπει ο Σεπτέμβρης οι περισσότεροι παραθεριστές είχαν αναχωρήσει. Στην κοντινή παραλία δυο συστάδες χόρτινων ομπρελών και ξαπλώστρες εκείνη την ώρα ήταν σχεδόν άδειες.

Μια ασυνήθιστη ησυχία ξεδιπλωνόταν που διακοπτόταν μόνο από φωνές παιδιών που παίζαν στους γύρω δρόμους και αυλές. Σστο χωριό ήδη από νωρίς το μεσημέρι, είχαν ανοίξει τα εστιατόρια με τα ξύλινα τραπεζάκια στα σκιερά δρομάκια, όπου ο αέρας φυσούσε απαλά μην αφήνοντας τη ζέστη να πυρώσει τις πέτρες, τους τοίχους που μέσα στη σκιά του καλοκαιρινού μεσημεριού διατηρούσαν μια οικεία εγγύτητα. Πέρα μακριά στον όρμο δύο όμοια, λευκά ιστιοφόρα με τυλιγμένα τα πανιά, στη ράδα της ακύμαντης θάλασσας του όρμου. Ο χθεσινός κύκνος είχε βγει πάλι στην αμμουδια και τίναζε ανοίγοντας τα άσπρα φτερά του. Πάλι οι λιγοστοί λουόμενοι μαζεύτηκαν να τον φωτογραφίσουν.

Το απόγευμα η χώρα με την πλατεία Καίρη. Πλατάνια, βυσινάδα στο βάζο της μαρμελάδας με το καρό μισάνοιχτο σκέπασμα απ’ όπου έβγαινε το καλαμάκι. Σπιτικιά φυσικά. Το τραπεζάκι κι αυτό στο ίδιο πνεύμα – ζωγραφισμένο σε στιλ vintage.

man_lips

Man Ray – Lips over Observatory

To ίδιο πνεύμα και στην έκθεση του vintage θα έλεγα, καλλιτέχνη – φωτογράφου Man Ray. Στο νου μου τα χείλη – στενόμακρα και καλογραμμένα σαν της μιας εκ των μουσών του, της Lee Miller, στον σκουρόχρωμο ουρανό του Παρισιού: «Les amoureux de l’ Observatoire» – κι αυτοί ναι μεν χαθήκαν αλλά μένει αιώνιο το αποτύπωμα τους από τον χρωστήρα ενός ευφυούς boheme καλλιτέχνη. Η ζωή πιασμένη στο δίχτυ του φωτογραφικού φακού, στις αναμνήσεις, στην ανασύνθεση τους. Η Χώρα πάντα θα υπάρχει με τα επιβλητικά της αρχοντικά απλωμένα στη στενή χερσόνησο του ναύτη του Μιχαήλ Τόμπρου που θα κοιτάει για πάντα το πέλαγος φορτωμένος το σάκο της αναχώρισης του.

Πράγματι αυτό το νησί είναι το νησί της αρμονίας των αντιθέσεων. Όλα υπάρχουν έτοιμα να τα δεις, να τα γευτείς, να τα ακούσεις. Η κρυφή φωνή της Άνδρου θα μετράει το χρόνο και θα τον φέρνει πάντα στο επίκεντρο ενός παρόντος που εκτυλίσσεται ντυμένο στα εκτυφλωτικά χρώματα του Αιγαίου, στην απαλή φωτοσκίαση των δένδρων, των στεγών στις συστάδες του πράσινου τοπίου των απαλών λοφίσκων των Μενήτων του χωριού που απλώνεται πίσω από τη θάλασσα του Νεμποριού.
photo 1 moca-andros.gr photo 2 maistrali-studios.gr foto 3 enandro.gr

Man Ray ο φωτογράφος της ψυχής της εικόνας

«Η ψηλάφιση της φύσης είναι δημιουργία, η απεικόνηση της αντιγραφή«. Στο νέο κτίριο του Μουσείου Γουλανδρή στην Άνδρο στεγάζεται η έκθεση με τις φωτογραφίες –  ενθυμήματα και τη εν γένει δουλειά του προικισμένου Αμερικανού καλλιτέχνη Man Ray.
Ο Man Ray αρχικά ασχολήθηκε με τη ζωγραφική αλλά μετά την επιτυχή πώληση του φωτογραφικού καταλόγου που είχε ο ίδιος φτιάξει με δικές του φωτογραφίες και όχι των ίδιων του των έργων (Νέα Υόρκη, 1915), στράφηκε στη φωτογραφία. Υπήρξε φωτογράφος μεγάλων Νεο-Υορκέζικων περιοδικών μόδας —Vogue, Harper’s Bazaar κλπ.
Επίσης στράφηκε και στη γλυπτική, τις μικροκατασκευές, τις εικονογραφήσεις βιβλίων —Πωλ Ελυάρ αλλά και λοιπών φίλων σουρεαλιστών ζωγράφων και συγγραφέων της εποχής της διαμονής του στο Παρίσι, το οποίο ωστόσο, εγκατέλειψε μετά την είσοδο των Γερμανών.

manRayIngres

Το βιολί του Ingres 1924

Ο Αμερικανο-εβραίος Man Ray, γεννήθηκε στην Πενσυλβάνια, έζησε τα φοιτητικά του χρόνια στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, αλλά γρήγορα μετοίκησε στο Παρίσι όπου εισήλθε στον κύκλο των σουρεαλιστών ζωγράφων και συγγραφέων —Gertrude Stein, Pablo Picasso, Paul Eluard, André Breton, Georges Braque κλπ. καθώς και του κόσμου της μόδας —Coco Chanel, Elsa Schiaparelli κλπ. και του κινηματογράφου —Ava Gardner, Catherine Deneuve κλπ.

Η έκθεση που θα διαρκέσει ως τις 27 Σεπτεμβρίου είναι η πρώτη στον κόσμο θεματική έκθεση, αφιέρωμα από τον Ray «στα πρόσωπα της Γυναίκας», τα οποία ψαύει, ψηλαφεί και χαϊδεύει ερωτικά ο φακός του Aμερικανού καλλιτέχνη, γέννημα-θρέμμα Aμερικής, αλλά που τον ανέδειξε το Παρίσι και οι φίλοι του —Γάλλοι εικαστικοί, εκδότες και καλλιτέχνες.

Ξεκίνησε ως ζωγράφος, η πρώτη του έκθεση στη Nέα Yόρκη τον απογοήτευσε, δεν πούλησε ούτε ένα πίνακα, αλλά έφυγαν όλοι οι κατάλογοι! Kαι αυτό του άνοιξε τα μάτια, γιατί είχε ο ίδιος φωτογραφίσει, με τη δική του μέθοδο, τα έργα του! Στράφηκε στη φωτογραφία, χωρίς να εγκαταλείψει τη ζωγραφική, και πειραματίσθηκε και στον κινηματογράφο.

manRayCoco

Coco Chanel 1935

Tο 1921 μετέβη στο Παρίσι, εκεί, σαν τον συμπατριώτη του Eρνεστ Xεμινγουέι, το έριξε στις παρέες, στις γυναίκες και στη φωτογραφία πορτρέτων, επιλέγοντας τα μοντέλα του από τα διασημότερα πρόσωπα που μεσουρανούσαν. Eτσι, χάρις στις υψηλές του γνωριμίες, ιδίως χάρις στον Zαν Kοκτό και στην εκδότρια του James Joyce, τη Sylvia Beach –το γράφει και στην αυτοβιογραφία του με τίτλο «Auto-Portrait»– πόζαραν για εκείνον μπροστά στον φακό του η Γερτρούδη Στάιν, η Πέγκι Γκουγκενχάιμ, ο ίδιος «ο θρύλος», η Kοκό Σανέλ, η Eλσα Σκιαπαρέλι. Σύμβολο ή μάλλον σήμα κατατεθέν, ήταν και παραμένει, η υπέροχη γυναικεία γυμνή πλάτη, με τίτλο «Tο βιολί του Ingres», ενώ η σύνθεση «Δάκρυα» που κυλούν από το μακιγιαρισμένο μάτι κρύβει μεγάλη θλίψη – στα φοιτητικά δωμάτια αγοριών και κοριτσιών. Θα το δείτε, κοντά στις αφίσες!

Iσως η μεγάλη επιτυχία του Ray στα πορτρέτα γυναικών να τον κράτησε μακριά από τη ζωγραφική. Tο έργο του, «Aγκαλιά», ένα ζευγάρι σε περίπτυξη, λάδι, δείχνει ότι έχασε ο σουρεαλισμός και ας κέρδισε η φωτογραφία των αισθήσεων!

Man Ray 1934.jpg
«Man Ray 1934» από τον Carl Van VechtenLibrary of Congress, Prints and Photographs Division, Van Vechten Collection, reproduction number LC-USZ62-63265 DLC (b&w film copy neg.).. Υπό την άδεια Κοινό Κτήμα μέσω Wikimedia Commons.

Tην έκθεση αυτή, με πολύτιμο υλικό, αυθεντικές παλιές φωτογραφίες, που έγινε από το Mουσείο Bασίλη και Eλίζας Γουλανδρή σε συνεργασία με το Iδρυμα Man Ray, την επιμελήθηκε η Mαρία Kουτσομάλλη, η κόρη του Kυριάκου και της Mαργαρίτας Kουτσομάλλη, που εργαζόταν ώς τώρα στο Christie’s.

Tον Kατάλογο επιμελείται ο Aνδρέας Γεωργιάδης, έκδοση της Mικράς Aρκτου, και θα γίνει σίγουρα ανάρπαστος, όπως έγινε με τον Tέτση, στην έκθεση στο Iδρυμα Θεοχαράκη.

Mπορεί να μη ζει για να δώσει αυτόγραφο ο Man Ray (1890-1976), αλλά η υπογραφή του είναι στα ολοζώντανα πορτρέτα του! 150 έργα του εκτίθενται σε αυτό το εντυπωσιακό αφιέρωμα στον Man Ray «που ζωγράφιζε φωτογραφίζοντας». Λεπτομέρειες από kathimerini.gr

Η ζωή στο Παρίσι Man Ray: Κατακτώντας τη φήμη